*ESWT VE ESWL NEDİR ?*
*ŞOK DALGA UYGULAMALARININ YARARLARI, SINIRLILIKLARI VE YAŞ KONUSU*
Bu paylaşım akademik ve bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi, ilgili uzman hekimlerin değerlendirmesiyle yapılmalıdır.
Bu konulara ilgi duyan dostlarım için ESWT ve ESWL’yi ayrı ayrı açıklayan bu paylaşımı biraz ayrıntılı hazırladım. İlgisini çeken dostlarımın okumasını dilerim.
*Araştıran, hazırlayan ve derleyen:*
Ecz. Bakır YEĞENOĞLU
👇🏼👇👇🏼👇👇🏼👇👇🏼
*ÖNCE ÖNEMLİ BİR AYRIM:*
*ESWT VE ESWL AYNI TEDAVİ DEĞİLDİR*
ESWT ve ESWL adları birbirine benzese de kullanım amaçları farklıdır:
• ESWT, kas-iskelet sistemi ve bazı yumuşak doku sorunlarında vücut dışından uygulanan şok dalga tedavisidir.
• ESWL, böbrek ve idrar kanalındaki (üreterdeki) bazı taşları parçalamak amacıyla kullanılan taş kırma yöntemidir.
Her iki yöntemde de vücut dışından şok dalgaları kullanılır; ancak hedeflenen dokular ve tedavi amaçları farklıdır. Bu yazıda iki yöntem ayrı başlıklar altında ele alınmıştır.
*ESWT NEDİR ?*
ESWT, İngilizce “Extracorporeal Shock Wave Therapy” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede vücut dışından uygulanan şok dalga tedavisi olarak bilinir.
Uygulama sırasında cihazın başlığı tedavi edilecek bölgeye yerleştirilir ve cilt üzerinden mekanik dalgalar gönderilir. Uygulama genellikle ameliyatsız ve enjeksiyonsuz yapılır.
ESWT, ağrı algısını ve dokudaki iyileşme yanıtını etkileyebilir. Ancak etki mekanizması ve tedavi başarısı hastalığa, kullanılan cihaz ve uygulama biçimine göre değişebilir. Her hastada aynı sonucu vermesi beklenmemelidir.
*ESWT HANGİ DURUMLARDA KULLANILABİLİR ?*
ESWT, özellikle uzun süren ve ilk basamak tedavilerle yeterince düzelmeyen bazı kas-iskelet sistemi sorunlarında, hekim değerlendirmesiyle seçeneklerden biri olabilir:
• Topuk dikeniyle birlikte veya topuk dikeni olmaksızın görülebilen plantar fasiit (plantar fasya ağrısı)
• Aşil tendonu sorunları
• Omuzda, özellikle kireçlenmeyle ilişkili bazı rotator manşet tendon sorunları
• Tenisçi dirseği
• Diz kapağı çevresindeki bazı tendon sorunları
• Kalçanın yan tarafındaki bazı tendon ve ağrı sorunları
• Seçilmiş hastalarda kaynaması gecikmiş kemik kırıkları
Uygunluk; ağrının nedenine, sorunun ne kadar süredir devam ettiğine, muayeneye ve gerekirse görüntüleme bulgularına göre belirlenir. ESWT her ağrı veya tendon sorunu için uygun, genel bir tedavi değildir.
*RADYAL VE ODAKLANMIŞ UYGULAMA NE DEMEKTİR ?*
Şok dalgası tedavisi denildiğinde farklı cihaz ve uygulama biçimleri kastedilebilir:
• Odaklanmış (focused) şok dalgası:
Enerjiyi belirli bir derinlikteki hedefe yönlendirebilir.
• Radyal basınç dalgası:
Enerji daha yüzeysel uygulanır ve çevreye yayılarak ilerler.
Bu yöntemler birbirinin tamamen aynısı değildir. Kullanılacak yöntem, tedavi edilen bölgeye ve sorunun türüne göre belirlenir. Seans sayısı ve uygulama aralıkları da kişiye ve kullanılan cihaza göre değişebilir.
*ESWT NASIL UYGULANIR ?*
Tedavi edilecek bölge belirlenir. Cilde, ses dalgalarının iletimini kolaylaştıran bir jel sürülür ve cihaz başlığı bölgeye uygulanır. İşlem sırasında vurma, basınç veya kısa süreli ağrı hissedilebilir.
Uygulama çoğunlukla ayaktan yapılır. Seansların sayısı, süresi ve aralığı her hasta için aynı değildir. Planı hekim, tanı ve klinik değerlendirmeye göre belirler.
*ESWT’NİN OLASI YARARLARI NELERDİR ?*
Uygun hastada ESWT:
• Ağrı ve hareket kısıtlılığının azalmasına katkı sağlayabilir.
• Bazı kronik tendon ve fasya sorunlarında iyileşme sürecini destekleyebilir.
• Ameliyatsız bir seçenek olarak değerlendirilebilir.
• Egzersiz, yük düzenlemesi ve fizik tedavi gibi yöntemlerle birlikte tedavi planında yer alabilir.
Yarar her tanıda ve her hastada kesin değildir. Örneğin NICE’ın dirençli plantar fasiit hakkındaki değerlendirmesinde güvenlik açısından önemli bir sorun bildirilmemiş; ancak etkinlik kanıtlarının tutarsız olduğu ve hastaların bu belirsizlik hakkında bilgilendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.
*ESWT’NİN OLASI YAN ETKİLERİ VE SINIRLILIKLARI*
Uygulama sırasında veya sonrasında şunlar görülebilir:
• Uygulama yerinde geçici ağrı veya hassasiyet
• Ciltte kızarıklık, hafif şişlik ya da morarma
• Nadiren kan birikmesi (hematom) veya sinirlerde geçici iritasyon
Şikâyet şiddetliyse, artıyorsa veya beklenmeyen bir yakınma gelişirse sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Tedavinin başarısı garanti değildir; bazı kişilerde yarar sınırlı kalabilir veya hiç görülmeyebilir.
*ESWT HERKESE UYGULANABİLİR Mİ ?*
Hayır. Uygulama öncesinde tanı, tedavi edilecek bölge, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar değerlendirilmelidir.
Özellikle tedavi alanında tümör veya enfeksiyon bulunması, kanama ya da pıhtılaşma sorunu, kan sulandırıcı ilaç kullanımı, gebelikte fetüsün bulunduğu bölgeye uygulama ve tedavi alanına yakın önemli damar, sinir veya akciğer bulunması kararı etkileyebilir. Riskin derecesi; uygulama türüne, enerji düzeyine ve tedavi alanına göre değişebilir.
İlaçlar hekim önerisi olmadan kesilmemelidir. Uygunluk kararını uygulamayı yapacak hekim vermelidir.
*ESWL NEDİR ?*
ESWL, İngilizce “Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede vücut dışından şok dalgalarıyla taş kırma yöntemi olarak bilinir. Böbrek veya idrar kanalındaki (üreterdeki) bazı taşları küçük parçalara ayırmak için kullanılır.
İşlem sırasında taş, röntgen veya ultrason görüntülemesiyle belirlenir. Dışarıdan gönderilen ve taşa odaklanan şok dalgaları, taşı daha küçük parçalara ayırmayı amaçlar. Bu parçaların idrar yoluyla atılması beklenir.
İşlem çoğunlukla ameliyatsız uygulanır; ağrı kontrolü, sedasyon veya başka destekler gerekebilir. Taşın tamamen parçalanması için ek seans ya da başka bir tedavi yöntemi gerekebilir.
*ESWL HER TAŞ İÇİN UYGUN MUDUR ?*
Hayır. ESWL’nin uygunluğu taşın büyüklüğüne, bulunduğu yere, sertliğine ve görüntülemede hedeflenebilmesine; idrar yollarının yapısına ve kişinin genel sağlık durumuna göre üroloji uzmanı tarafından değerlendirilir.
Bazı taşlar kendiliğinden düşebilir. Bazı taşlarda ise endoskopik işlem veya başka bir tedavi yöntemi daha uygun olabilir. ESWL’nin başarısı taşın özelliklerine ve kişisel koşullara göre değişir.
*ESWL’NİN OLASI YAN ETKİLERİ VE SINIRLILIKLARI*
İşlem sonrasında:
• İdrarda bir süre kan görülmesi
• Uygulama bölgesinde hassasiyet
• Taş parçaları ilerlerken ağrı veya böbrek koliği
• Parçaların idrar kanalında birikmesine bağlı tıkanma
• Taşın yeterince parçalanmaması nedeniyle ek seans veya başka bir müdahale gereksinimi
görülebilir. Daha seyrek olarak enfeksiyon veya böbrek çevresinde kanama gelişebilir.
İşlemden sonra ateş veya titreme, idrar yapamama ya da şiddetli ve geçmeyen ağrı olursa sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
*ESWL KİMLERDE SAKINCALI OLABİLİR ?*
Gebelik, aktif idrar yolu enfeksiyonu, kanama veya pıhtılaşma sorunu, taşın aşağısında idrar akışını engelleyen bir tıkanıklık, taşın yakınında damar anevrizması bulunması veya taşın hedeflenmesini güçleştiren durumlar ESWL kararını etkileyebilir.
Kan sulandırıcı ilaç kullananlar ilaçlarını kendi başlarına kesmemeli, bu durumu üroloji uzmanına bildirmelidir. Kalp pili veya başka bir elektronik cihazı bulunanlar da işlem öncesinde sağlık ekibine bilgi vermelidir; gerekli önlemler cihaz ve işlem koşullarına göre değerlendirilir.
*ÇOCUKLARA UYGULANABİLİR Mİ ?*
Çocuklarda ESWT kullanımı yetişkinlere göre daha sınırlı incelenmiştir. Bu nedenle çocuklarda rutin bir uygulama olarak değerlendirilmemeli; karar ilgili uzman tarafından özel durum ve olası yarar-risk dengesi gözetilerek verilmelidir. Büyüme plakları bulunan bölgelere uygulama ayrıca dikkat gerektirir.
ESWL ise bazı çocukluk çağı taş hastalıklarında kullanılabilir. Ancak karar; çocuğun yaşı, taşın özellikleri ve vücut yapısı dikkate alınarak çocuk ürolojisi veya bu konuda deneyimli ilgili uzman tarafından verilmelidir.
*HER YAŞTA UYGULANABİLİR Mİ ?*
ESWT ve ESWL için bütün hastalara uyan tek bir yaş sınırı yoktur.
Yetişkinlerde ileri yaş tek başına bu uygulamaları otomatik olarak dışlamaz. Kişinin genel sağlık durumu, tanısı, tedavi alanı, kullandığı ilaçlar ve olası riskleri birlikte değerlendirilir.
Çocuk ve ergenlerde ise yaşa özgü özellikler nedeniyle uzman değerlendirmesi gerekir.
*SONUÇ*
ESWT, bazı kronik tendon, fasya ve kemik iyileşme sorunlarında değerlendirilebilen bir tedavi seçeneğidir.
ESWL ise böbrek veya idrar kanalındaki uygun taşları parçalamak amacıyla kullanılır. İsimleri benzer olsa da kullanım alanları farklıdır.
Her iki yöntemde de doğru hastayı seçmek, uygun uygulama biçimini belirlemek ve beklentileri gerçekçi tutmak önemlidir.
*KAYNAKLAR*
▪︎ T.C. Sağlık Bakanlığı, İstanbul Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Eğitim ve Araştırma Hastanesi. ESWT (Şok Dalga Terapisi).
▪︎ T.C. Sağlık Bakanlığı, Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi. Taş Kırma (ESWL).
▪︎ International Society for Medical Shockwave Treatment (ISMST). Recommendations: Indications and Contraindications.
▪︎ European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis.
▪︎ National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Extracorporeal shockwave therapy for refractory plantar fasciitis (HTG200).
