*HIZMALI KÖPRÜ:*
*TARİHİ, MİMARİSİ VE DİLLERE DOLAŞAN EFSANESİ*
*Araştıran, hazırlayan ve derleyen:*
Ecz. Bakır YEĞENOĞLU
👇👇🏼👇👇🏼👇👇🏼
*Kıymetli dostlarım, değerli okuyucularım;*
Şanlıurfa’nın tarihî dokusunu yansıtan köprülerden biri de Karakoyun Deresi üzerindeki Hızmalı Köprü’dür. Taş işçiliği ve su yapısıyla dikkat çeken bu köprü, halk arasında anlatılan Sakine Sultan efsanesiyle de tanınır.
Peki Hızmalı Köprü’yü kim yaptırdı? Tarihî kayıtlar bu soruya kesin bir isimle cevap veriyor mu? Gelin, belgelerin bildirdikleriyle halk anlatısını birbirinden ayırarak inceleyelim.
*1. KÖPRÜ NEREDEDİR, ADI NEREDEN GELİR..?*
Hızmalı Köprü, Şanlıurfa’nın Haliliye ilçesindeki Hızmalı Mahallesi’nde, Karakoyun Deresi üzerinde bulunur. Valiliğin kültür envanterinde dere, eski adıyla Daysan olarak da anılmaktadır. Köprü, dere üzerindeki tarihî su yapıları arasında yer alır.
“Hızmalı” adının nereden geldiğine dair anlatı, köprüyle ilgili en tanınmış halk efsanesidir. Efsaneye göre Karakoyunlu hükümdarının kızı Sakine Sultan, Hac yolculuğu sırasında Urfa’ya uğrar ve burada bir köprü yaptırır. Köprünün ileride yıkılması ihtimaline karşı, altın hızmasını ve mücevherlerini temeline koydurduğu anlatılır. Bu nedenle köprüye “Hızmalı Köprü” denildiği söylenir.
Bu hikâye, kültür yayınlarında halk arasında anlatılan bir efsane olarak aktarılmaktadır; köprünün yapımını tarihî belgeyle kanıtlayan kesin bir kayıt değildir.
*2. KÖPRÜYÜ KİM YAPTIRDI? TARİHÎ KAYITLAR NE DİYOR..?*
Hızmalı Köprü’nün ilk yapım tarihini ve yaptıran kişiyi kesin olarak gösteren bir inşa kitabesi bulunmamaktadır. Bu nedenle köprüyü kimin yaptırdığı bugün kesin biçimde bilinmiyor.
Köprünün doğu cephesindeki kitabede ise Hicrî 1259, Milâdî 1843 tarihi yer alır. Kitabe, köprünün o tarihte yenilendiğini veya onarıldığını gösterir. Kitabedeki ad, Şanlıurfa kültür envanterinde ve kitabe aktarımında El-Hac Muhammed Said olarak okunmuştur. Bu bilgi, onun köprünün ilk banisi olduğunu değil, 1843’teki yenileme ya da onarımla ilişkilendirildiğini gösterir.
Burada küçük bir kaynak farklılığı da vardır: 2013 tarihli bir kültür dergisinde kitabe aktarımı “Muhammed Said” derken, aynı bölümün açıklama cümlesinde “Muhammed Salih” adı geçmektedir. Bu nedenle en güvenli ifade, kitabede 1843 tarihli bir onarım/yenileme kaydı bulunduğu; adın kitabe aktarımında Muhammed Said olarak verildiğidir.
*3. MİMARİ ÖZELLİKLERİ VE SU YAPISI OLARAK İŞLEVİ*
Hızmalı Köprü düzgün kesme taşlarla yapılmıştır. Şanlıurfa Valiliğinin kültür envanteri köprüyü iki gözlü olarak tanımlar. Taş kemerleri ve gövdesindeki yapısal düzen, köprünün dere geçişini sağlamak üzere inşa edildiğini gösterir.
Köprü yalnızca insanların karşıdan karşıya geçmesini sağlayan bir yapı değildi. Korkulukların altındaki gizli kanalların, suyun taşınmasına da hizmet ettiği; dolayısıyla köprünün aynı zamanda bir su kemeri işlevi gördüğü belirtilmektedir. Bu özellik, Urfa’daki tarihî su mimarisinin dikkat çekici örneklerinden biri olmasını sağlar.
*4. ONARIMI VE GÜNÜMÜZE ULAŞMASI*
Köprü, zaman içinde zarar görmüş; 2001 yılında Şanlıurfa Valiliği ve İl Özel İdaresi tarafından kapsamlı biçimde restore edilmiştir. Bugün Hızmalı Köprü, Şanlıurfa’nın tarihî köprüleri ve su yapıları arasında kültürel miras değeri taşıyan eserlerden biridir.
*SONUÇ*
Hızmalı Köprü’yü ilk olarak kimin yaptırdığı ve hangi tarihte inşa edildiği kesin olarak bilinmemektedir. Sakine Sultan’ın köprüyü yaptırdığı ve altın hızmasını temele koydurduğu anlatısı, Urfa’nın hafızasında yaşayan güzel bir efsanedir; tarihî belgeyle doğrulanmış bir bilgi değildir.
Kesin olarak söyleyebildiğimiz şudur: Köprünün doğu cephesindeki kitabe 1843 tarihli bir onarım veya yenilemeye işaret eder. Kitabe aktarımında El-Hac Muhammed Said adı geçer. Kesme taş mimarisi ve gizli su kanalları ise Hızmalı Köprü’nün yalnızca bir geçit değil, aynı zamanda su düzeninin parçası olarak tasarlandığını gösterir.
Hızmalı Köprü, taşlarında tarihî izleri; adında ise Urfa’nın efsanelerini taşıyan kıymetli bir kültür mirasımızdır.
*YARARLANILAN KAYNAKLAR*
▪︎ Şanlıurfa Valiliği, Şanlıurfa Kültür Atlası, “Hızmalı Köprüsü” kültür envanteri kaydı.
▪︎ A. Cihat Kürkçüoğlu, “Karakoyun Deresi ve Üzerindeki Su Yapıları”, Şanlıurfa Kültür Sanat Tarih ve Turizm Dergisi, Sayı 16, Mayıs 2013.
▪︎ Şanlıurfa Kültür ve Turizm Rehberi, “Hızmalı Köprü” bölümü.

